భారతదేశంలో 90 శాతానికి పైగా ప్రజలు తాము బ్యాంకు ఖాతాలో, ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్లలో లేదా ఇన్సూరెన్స్ పాలసీలో ఒకరిని 'నామినీ' (Nominee) గా పెడితే, తమ మరణానంతరం ఆ డబ్బంతా ఆ నామినీకే సొంతం అవుతుందని తీవ్రమైన పొరపాటులో ఉంటారు.
కానీ భారత సర్వోన్నత న్యాయస్థానం (Supreme Court of India) అనేక చారిత్రాత్మక తీర్పులలో స్పష్టంగా తేల్చి చెప్పిన నిజం ఏమిటంటే: నామినీ ఎప్పటికీ ఆస్తికి యజమాని కాలేరు!
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు సారాంశం: నామినీ అనేది బ్యాంకు లేదా సంస్థ నుండి మరణించిన వ్యక్తి యొక్క సొమ్మును తాత్కాలికంగా అందుకోవడానికి నియమించబడిన కేవలం ఒక 'ధర్మకర్త' (Trustee / Custodian) మాత్రమే. ఆ సొమ్మును చట్టబద్ధమైన వారసులకు (Legal Heirs) పంచాల్సిన బాధ్యత నామినీపై ఉంటుంది.
ల్యాండ్‌మార్క్ తీర్పులు: సుప్రీంకోర్టు ఏం చెప్పింది?
1. సర్బతి దేవి వర్సెస్ ఉషా దేవి (1984)
ఎల్ఐసీ (LIC) పాలసీ నామినేషన్ విషయంలో సుప్రీంకోర్టు ఈ చారిత్రాత్మక తీర్పును ఇచ్చింది. పాలసీ హోల్డర్ మరణించిన తర్వాత ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ నామినీకి క్లెయిమ్ సొమ్మును చెల్లిస్తుంది. కానీ ఆ డబ్బు నామినీకి సొంతం కాదు. భారతీయ వారసత్వ చట్టం ప్రకారం కుటుంబంలోని అసలైన లీగల్ హెయిర్స్‌కి ఆ మొత్తంలో చట్టపరమైన వాటా ఉంటుంది.
2. శక్తి యెజ్దానీ వర్సెస్ జయానంద్ సల్గాంకర్ (2024)
కంపెనీల చట్టం క్రింద డీమ్యాట్ అకౌంట్లు, కంపెనీ షేర్ల నామినేషన్‌పై ఈ సంచలన తీర్పు వచ్చింది. నామినీగా నియమించినంత మాత్రాన వారసత్వ చట్టాన్ని అధిగమించి షేర్లపై యాజమాన్య హక్కులు రావని, వీలునామా లేదా వారసత్వ నియమాల ప్రకారమే పంపిణీ జరగాలని సుప్రీంకోర్టు ధ్రువీకరించింది.
నామినీ మరియు లీగల్ హెయిర్ మధ్య ప్రధాన తేడాలు
| అంశం | నామినీ (Nominee) | లీగల్ హెయిర్ (Legal Heir) |
|---|---|---|
| చట్టపరమైన హోదా | కేవలం తాత్కాలిక కేర్ టేకర్ (ధర్మకర్త) | ఆస్తికి చట్టబద్ధమైన శాశ్వత యజమాని |
| ప్రధాన బాధ్యత | బ్యాంకు నుండి డబ్బును స్వీకరించడం | ఆస్తి మరియు సొమ్మును అనుభవించే హక్కు |
| నియామకం ఎలా జరుగుతుంది? | బ్యాంక్ లేదా పాలసీ ఫారమ్‌లో పేరు రాస్తారు | వారసత్వ చట్టం లేదా వీలునామా ద్వారా హక్కు వస్తుంది |
| డబ్బు సొంతం చేసుకోవచ్చా? | వీలునామా లేకపోతే సొంతం చేసుకోలేరు | చట్టబద్ధమైన వాటా ప్రకారం హక్కు ఉంటుంది |
ఒక నిజ జీవిత ఉదాహరణ
రామారావు అనే వ్యక్తికి ఒక భార్య, ఇద్దరు సంతానం ఉన్నారు. రామారావు తన బ్యాంక్ ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్ ₹50 లక్షలకు తన సోదరుడిని నామినీగా పెట్టారు. రామారావు హఠాత్తుగా మరణించినప్పుడు బ్యాంకు ఆ ₹50 లక్షలను అతని సోదరుడి ఖాతాకు బదిలీ చేస్తుంది.
కానీ చట్టం ప్రకారం, ఆ సోదరుడు ఆ సొమ్మును తన సొంతానికి వాడుకోలేడు. రామారావు భార్య, పిల్లలు క్లాస్-1 లీగల్ హెయిర్స్ (Class-I Legal Heirs) కాబట్టి, వారు కోర్టు ద్వారా ఆ పూర్తి మొత్తాన్ని రాబట్టుకోవచ్చు. ఒకవేళ సోదరుడు ఇవ్వడానికి నిరాకరిస్తే క్రిమినల్ నమ్మకద్రోహం కింద కేసు నమోదు చేయవచ్చు.
ఈ సమస్యకు శాశ్వత పరిష్కారం ఏమిటి?
ఏకైక మార్గం — సరైన వీలునామా (Legal Will): ఒకవేళ రామారావు ఒక వీలునామా రాసి, "నా బ్యాంక్ డిపాజిట్ ₹50 లక్షలు నా సోదరుడికే దక్కాలి" అని స్పష్టంగా పేర్కొంటే, అప్పుడు ఆ సొమ్ము చట్టబద్ధంగా సోదరుడికే చెందుతుంది. వీలునామా ఉన్నప్పుడు ఏ నామినీ వివాదం కూడా నిలవదు!
మీ కష్టార్జితం సరైన చేతుల్లోకి వెళ్లేలా చేయండి
కేవలం బ్యాంక్ నామినేషన్ సరిపోదు. మీ కుటుంబ సభ్యుల మధ్య ఆర్థిక వివాదాలు రాకుండా భారతీయ వారసత్వ చట్టం 1925 ప్రకారం పక్కా వీలునామాను రూపొందించుకోండి.
₹299కే మీ వీలునామా రాయండి →తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)
1. నామినీ మరియు లీగల్ హెయిర్ ఇద్దరూ ఒకరే అయితే ఏమవుతుంది?
ఉదాహరణకు మీ భార్యే మీ బ్యాంక్ నామినీ మరియు ఆమె మీ లీగల్ హెయిర్ కూడా అయితే ఎటువంటి సమస్య ఉండదు. కానీ ఇతర లీగల్ హెయిర్స్ (పిల్లలు లేదా తల్లి) ఉన్నప్పుడు వారి వాటాపై వివాదం తలెత్తే అవకాశం ఉంటుంది.
2. బ్యాంకులో నామినీని మార్చడం ఎలా?
మీ బ్యాంక్ బ్రాంచ్‌లో 'Form DA-1' లేదా ఆన్‌లైన్ నెట్ బ్యాంకింగ్ ద్వారా ఎప్పుడైనా ఉచితంగా నామినీని మార్చుకోవచ్చు.
3. వీలునామా ఉంటే బ్యాంకుల్లో క్లెయిమ్ చేయడం సులభమేనా?
అవును. సరైన వీలునామా కాపీ ఉన్నప్పుడు బ్యాంకులు నిబంధనల ప్రకారం అసలైన లబ్ధిదారుడికి వేగంగా క్లెయిమ్ సెటిల్మెంట్ చేస్తాయి.